Zeilen op platbodems: van botter tot tjalk

Wat een platbodem onderscheidt

Een platbodem heeft geen kiel maar een vrijwel vlakke bodem met zijzwaarden. Daardoor kan hij ondiep water en droogvallende gronden aan, waar een kielschip vastloopt. De botter, een ronde visboot, en de tjalk, een vrachtvaarder met een breed achterdek, zijn twee bekende typen. De botter werd gebruikt voor de kustvisserij op platvis en haring; de tjalk vervoerde turf, graan en andere lading over de binnenwateren.

Wenden en laveren

Omdat een platbodem niet diep steekt, verzet hij bij het wenden minder snel. De bemanning laat het zwaard aan lijzijde zakken voor grip en trekt het aan loefzijde op. Bij het wenden door de wind draait de boot met een boog door de windas. Laveren betekent telkens overstag gaan om tegen de wind in vooruit te komen. Dat vraagt ruimte en een goed getrimd zeil, want de platte bodem zet minder snel om in hoogte aan de wind.

Van vracht naar pleziervaart

Tot in de twintigste eeuw waren platbodems de ruggengraat van de binnenvaart en de kustvisserij. De opkomst van motorvrachtwagens en grotere motorschepen maakte ze overbodig voor beroepsvaart. Veel schepen zijn daarna omgebouwd tot zeilend erfgoed. Verenigingen onderhouden ze en varen ermee in regatta's, zoals de jaarlijkse wedstrijden op het IJsselmeer en in Zeeland.

Bronnen

• Zeilen, vaktijdschrift over zeilschepen en platbodems
• Stichting Stamboek Ronde en Platbodemjachten, register en onderhoud van traditionele platbodems