Waarom Maltese luzzu's felle kleuren en ogen dragen

Ogen die het kwaad weren

Wie in Marsaxlokk over de kade wandelt, ziet ze meteen: de luzzu's, de kleine houten vissersboten met hun felle kleuren en een paar ogen op de boeg. Die ogen zijn geen decoratie. Het zijn oculi, beschilderde ogen die volgens de Maltese traditie het kwaad weren en de boot en zijn bemanning beschermen. Ze verwijzen naar een oud geloof dat jaloerse blikken ongeluk brengen, en dat een paar ogen op de boeg die blik terugkaatst.

De traditie gaat terug op de Feniciërs, die soortgelijke beschermende symbolen op hun schepen schilderden. Op Malta is het gebruik blijven leven, ook al is de visserij zelf gekrompen.

Kleuren met een betekenis

De felle kleuren van een luzzu zijn niet vrij gekozen. Geel staat voor de zon en voor voorspoed. Blauw verwijst naar de zee en naar de bescherming van de visser. Rood staat voor de passie en het gevaar van het vissersleven. Groen staat voor hoop en voor de vruchtbaarheid van de zee. Vaak combineert een schilder meerdere kleuren in panelen en banden, met een patroon dat per familie of dorp kan verschillen.

De kleuren worden aangebracht met de hand, laag per laag, en drogen in de zon. Een luzzu krijgt om de paar jaar een nieuwe laag, niet omdat het hout het nodig heeft, maar omdat de verf zelf deel is van de identiteit van de boot.

De scheepswerven van Marsaxlokk

Marsaxlokk is de thuisbasis van de grootste vissersvloot van Malta en van de werven waar luzzu's nog altijd gebouwd en hersteld worden. Het dorp ligt in het zuidoosten van het eiland, aan een baai die beschutting biedt tegen de wind. Op de kade liggen de boten in rijen, met de boeg naar de wal, zodat de ogen naar het dorp kijken.

De bouw gebeurt nog grotendeels met de hand. Een luzzu wordt opgebouwd uit planken rond een houten geraamte, waarna de romp wordt geschuurd, geplamuurd en beschilderd. Dat ambacht is arbeidsintensief en duur, en het aantal boten dat nog echt voor de visserij wordt gebruikt, neemt af. Veel luzzu's doen nu dienst als toeristische boot of liggen werkloos aan de kade.

Toch blijven de werven actief. Wie een luzzu wil laten restaureren, vindt in Marsaxlokk nog schilders die de traditionele patronen kennen en de ogen correct kunnen aanbrengen. Dat vak wordt mondeling doorgegeven, van schilder op schilder.

Wat je ziet als je gaat kijken

Wie de boten wil zien, kan het beste 's ochtends naar de kade van Marsaxlokk gaan, wanneer de vissers terugkeren en de vis wordt uitgeladen. De kleuren vallen dan het beste op in het licht. Let op de ogen: ze zijn meestal zwart met een witte rand, en ze staan altijd op de boeg, aan beide zijden. Een boot zonder ogen is geen luzzu.