Papier scheppen met de hand: van vezel tot vel

Handgeschept papier begint met vezels uit planten. Vlas, katoen, hennep of de binnenbast van de moerbeiboom leveren lange, sterke vezels. Die worden gekookt, gewassen en soms gebleekt tot een papje: de pulp. Hoe langer de vezel, hoe sterker het uiteindelijke vel.

Het schepraam en de techniek

Het schepraam bestaat uit een houten kader met een fijn metalen gaas. De papier maker dompelt het raam in een kuip met pulp en water. Met een snelle, gelijkmatige beweging schept hij een laag vezels op het gaas. Direct daarna laat hij het water uitlekken terwijl hij het raam zachtjes schudt. Dat schudden zorgt ervoor dat de vezels in alle richtingen door elkaar komen te liggen, wat het vel sterk maakt.

Als het water grotendeels weg is, blijft een natte vezellaag achter. Die wordt voorzichtig van het gaas gehaald en op een viltdoek gelegd. Een stapel natte vellen met vilt ertussen gaat vervolgens onder een pers. De pers drukt het resterende water eruit en perst de vezels stevig op elkaar.

Persen en drogen

Na het persen worden de vellen te drogen gehangen of gelegd. Dat gebeurt in de schaduw, want felle zon kan het papier doen krimpen of verkleuren. Afhankelijk van de vezel en de dikte duurt dat een paar uur tot een paar dagen. Het resultaat is een vel met een licht onregelmatige structuur en vaak zichtbare vezels, het kenmerk van handwerk.

Verschillen tussen Azië en Europa

In Azië, vooral in Japan, China en Korea, ligt de nadruk op lange vezels van de moerbeiboom of papiermoerbei. Het scheppen gebeurt met een raam dat de vezels in één richting oriënteert, waardoor het papier soepel en toch sterk is. Japanse papierateliers werken vaak met een enkele laag en een zeer gelijkmatige techniek.

In Europa, met name in Nederland, Frankrijk en Italië, gebruikt men vaker lompen van katoen of vlas. Het schepraam heeft een fijner gaas en de vezels worden meer door elkaar geschud. Europees handgeschept papier is daardoor dikker en heeft een meer uitgesproken textuur. Ook wordt er vaker gewerkt met een deklaag of watermerk.

Een ambacht dat blijft

Handgeschept papier wordt nog steeds gemaakt, vooral voor boekbinden, kalligrafie en kunstenaarsdrukwerk. De techniek is nauwelijks veranderd: vezels, water, een raam en geduld. Wie het zelf wil proberen, kan terecht bij gespecialiseerde ateliers die workshops aanbieden. De basisvraag is altijd: welke vezel wil je gebruiken en hoe dik wil je het vel?