Matera: van grotwoningen naar een stad die opnieuw leeft
Matera in Basilicata woonde eeuwenlang in grotwoningen. Hoe de Sassi, de rotskerken en de culturele hoofdstad van 2019 die stad hebben veranderd.

Matera ligt in het zuiden van Italië, in de regio Basilicata, op een ravijnrand boven een diepe kloof. De oudste sporen van bewoning gaan terug tot het Paleolithicum, en de stad is eeuwenlang doorgegroeid op dezelfde plek. Wat haar onderscheidt, zijn de Sassi: twee wijken die uit de rotswand zijn gegraven.
De Sassi en het zachte gesteente
De Sassi bestaan uit Sasso Caveoso en Sasso Barisano, twee wijken die op het steile ravijnhelling zijn gebouwd. De bewoners groeven hun woningen in de kalksteen van het gebied, een tufsteen die relatief zacht is en makkelijk te bewerken. Woningen, stallen en cisternes werden zo deels uit de rots gehakt en deels ertegenaan gebouwd. De cisternes vingen regenwater op, omdat er geen bronnen in de directe omgeving waren. Het systeem van waterinzameling bepaalde mee waar en hoe de wijken groeiden.
In 1993 werden de Sassi door UNESCO op de Werelderfgoedlijst geplaatst. Toen was de situatie van de wijk al jaren eerder een nationaal probleem geworden. Premier Alcide De Gasperi noemde de Sassi in 1948 een nationale schande. In de jaren veertig en vijftig leefden tienduizenden mensen in de grotten, vaak zonder water, riolering of ventilatie, en met veel kindersterfte. Schrijver Carlo Levi beschreef die armoede in *Christus is blijven steken in Eboli* (1945), en de Italiaanse staat reageerde met de verplaatsing van grote groepen bewoners naar nieuwe wijken aan de rand van de stad.
Rotskerken in de Murgia
Aan de overkant van het ravijn, in het natuurpark van de Murgia, liggen tientallen rotskerken die eveneens in het gesteente zijn uitgehouwen. Veel ervan dateren uit de Byzantijnse en vroegmiddeleeuwse periode, en ze zijn versierd met fresco's. Omdat het gesteente zo zacht is, zijn de muurschilderingen op veel plekken met het verstrijken van de eeuwen verbleekt of beschadigd. Het park en de kerken zijn daarom ook een bescherming van dit erfgoed.
Van vergeten wijk naar culturele hoofdstad
De heropleving begon met de verhuizing van de bewoners, maar de Sassi bleven lange tijd half verlaten. Vanaf de jaren negentig werden grotwoningen omgebouwd tot hotels, restaurants en ateliers, met behoud van de oorspronkelijke structuur. Matera werd in 2019 samen met Plovdiv in Bulgarije Europese Culturele Hoofdstad. Het programma richtte zich sterk op de Sassi en de rotskerken, en het bracht meer bezoekers naar de stad dan eerder. De combinatie van werelderfgoed en een wijk die weer bewoond wordt, is wat Matera vandaag tot een uitzonderlijke plek maakt.
Wie de Sassi bezoekt, kan de dichte bebouwing, de trappen en de cisternes zelf zien, en begrijpt zo beter waarom de wijk bijna een eeuw lang als verloedering werd beschouwd en nu als erfgoed.






